تيروكمان

تيروكمان هم چون فلاخن از باستاني ترين جنگ افزارهاي ايرانيان است ، مردم اين سرزمين از زمان هاي بسيار پيش در تيراندازي و كمانگيري بلند آوازه بودند . كمان سپاهيان دوران هخامنشي كه از چوبهاي سخت و فنردار به طرز ويژه يي ساخته و آماده مي شد بر 2 گونه بود :

يكي كمانهاي بلند كه پيادگان آن را بكار مي بردند

ديگري كمانهاي كوتاه كه ويژه سواران بود .

گاهي بلندي و بزرگي كمانهاي پيادگان به اندازه يي بود كه هنگام تيراندازي سر كمان را بر زمين مي نهادند و پاي خود را بر ساقه كمان گذاشته زه آن را تا جايي كه مي بايست مي كشيدند و چون كمان و در نتيجه تيرها بزرگ بود ، از اين رو كشيدن زه به نيروي بيشتري نياز داشت و كار هر كسي نبود .

گزنفون در كتاب « بازگشت 10 هزار يوناني » مي نويسد :

« هرگز چيزي شگفت انگيز تر از كمانداران كرد نديدم . كمان آنان به بلندي 3 ارش است و زه كمان را با تكيه دادن پاي چپ به قسمت پايين كمان مي كشند . درازاي تيرهايي كه به كار مي برند 2 ارش و چندان سنگين است كه ما آن را بر مي داشتيم تا بسان خشت ( نيزه كوتاه ) به كار بريم » .

ديودوروس مي نويسد : « گاهي نيز به هنگام تيراندازي روي يك زانو مي نشستند » و ما نمونه اين گونه تيراندازي را در روي سكه هاي هخامنشي مي بينيم .

2 سر كمان يعني جايي كه زه ، دور ميخك آن گره زده مي شد ، به شكل سر مرغابي يا پرنده يي نزديك بدان ساخته شده بود و نوك پرنده به صورت ميخك تيزي بود كه حلقه زه را بر دور آن مي انداختند . از بيخ ميخك سر كمان شياري به سوي ساقه كمان كشيده بود كه 2 سر زه در درون آن شيارها مي افتاد ، پهناي « چله » كمان يعني جايي كه مي بايست كمان را با دست گرفت به شكل دسته شمشير ساخته مي شد ، زه كمانها بيشتر از روده هاي تابيده جانوران و « دوال » و رگ گردن شتر بود . سربازان هخامنشي كمان خود را از روي شانه چپ مي آويختند بسانيكه چوب آن در پهلوي سينه و زه آن در پشت شانه چپ قرار مي گرفت و براي اينكه كمان از روي شانه به پايين نيافتد و از بازو به بيرون پرت نشود ، آن را با بندي به تسمه تيردان مي بستند . كمانهاي شاهنشاهان و بزرگان و افسران دركمانداني از چرم و چوب نهاده مي شد و اين براي نگاهداري از خرابي و حفظ حالت فنري آن بود . اين كماندانها به تناسب كمانهاي آن روزگار ، شكل ويژه يي دارد كه نمونه آن را در سنگ نگاره هاي تخت جمشيد به فراواني مي توان ديد . كماندان را در پهلوي چپ با بند و حلقه يي كه بر آن نصب شده بود از كمربند ويژه يي مي آويختند و چون مي خواستند كمان را در درون كماندان بگذارند يك سر زه آن را باز مي كردند و چوب كمان را با فشار در كماندان جا مي دادند . بزرگان و افسران هخامنشي معمولا تيرداني با خود نداشتند و تنها 3 چوبه تير در كماندان پهلوي كمان مي گذاشتند كه به هنگام نياز به كار برند . كماندان شاهنشاهان هخامنشي را چنانكه در سنگ نگاره هاي تخت جمشيد پيداست ، جاندار « اسلحه دار » ويژه شاهنشاه هنگام برگزاري آيين بار بر دوش مي گرفت و در پشت تخت مي ايستاد و براي اينكه بند و حلقه كماندان از دست جاندار در نرود ، ضامني زرين به شكل 2 پاي بز كوهي كه به شكل منحني به يكديگر چسبيده بود ، در لاي بند كمان يعني جايي كه كمربند از آن مي گذشت قرار مي دادند . تيرهاي اين زمان نيز به نسبت كمانهايشان بزرگ و كوچك بود وگاهي به اندازه يي بلند و سنگين بوده كه گزنفون آن را به نيزه كوتاهي مانند كرده است .

چوب تيرها را از ني و چه بسا از ني هاي باريك خيزران كه محكمتر است و چوب خدنگ مي ساختند . درباره نيي بودن تيرها آشكارا در گل نوشته هاي شوش سخناني نوشته شده است . پيكانهاي تيرها از آهن و مفرغ بود ، و چون آهن زنگ زده زود از ميان مي رود ، از اين رو نمونه يي از پيكان هاي آهني به دست نيامده است .

پيكانهاي مفرغي به شكلهاي گوناگون از اين زمان در دست است كه گاهي در ساختن و قالب گيري آنها هنرمندي نشان داده و بسيار زيبا ساخته اند ، چنانكه پيكانهايي به شكل پرندگان و مرغابي و نيشدار به دست آمده است ، پيكانها را با قالب هاي ساده سنگي كه به يكديگر بسته مي شد از راه ريخته گري مي ساختند و سپس با ساييدن آنها را تيز و بهتر مي كردند . در 2 سوي سوفارتير ( شكاف ته تير كه زه در آن مي افتد ) شهپرهاي پرندگاني همچون كركس و شاهين و باز مي چسبانيدند تا تير هر چه تند تر و راست تر بر آماج بنشيند . سپاهيان هخامنشي براي نگاهداري تيرهاي خود تيردان يا تركشهايي داشتند كه 2 گونه از آنها در سنگ نگاره هاي تخت جمشيد و كاشيهاي شوش ديده مي شود . گونه يي تيردانهاي دردار چرمي است به شكل منشورهاي 4 پهلو كه در بالا پهن و در پايين اندكي باريك است و داراي بند و تسمه يي است كه با آن تيردان را از روي شانه چپ و در پشت مي آويختند و چند منگوله چرمي يا نخهاي بافته نيز آن را آرايش مي داد . گونه ديگر تيردان چرمي بي دري است كه گاهي پرهاي ته تيرها از بالاي آن نمايان است ، اين تيردانها كه شايد شكل نيم مخروطي داشته اند در دور دهانه و تنه داراي آرايشهاي رنگين بسان 3 گوشه ها و نقشهايي مانند دانه لوبيا مي باشد و در كاشيهاي شوش تنه تيردانها قهوه يي و دهانه ها سبز و 3 گوشه ها سفيد و آبي و زرد و لوبياهازرد رنگ است . گمان مي رود كه در هر تيردان تا 60 چوبه تير نهاده مي شده است ، در جنگ ها معمولا تيرهاي اضافي را در اراده هايي كه در پايان ستون ها و رده هاي جنگي قرار داشتند ، مي ريختند و پادوهاي ميدان جنگ تيردانهاي تهي سربازان و تيراندازان را با اين تيرها پر مي كردند و گاهي نيز خود سربازان اين تيرها را از اراده ها بر مي گرفتند . تيراندازان و كمانداران در نبرد ها ، معمولا بر روي پشته ها و يا دامنه تپه هاي نزديك كارزار گرد مي آمدند و با تيرهاي جانگزاي خود سپاهيان دشمن را تيرباران كرده و به ستوه مي آوردند و گاه از چله كمانها يك باره چندان تير به پرش در مي آمد كه آسمان آورد گاه تيره و تار مي گرديد .

نيزه

نيزه در زبان پارسيان دوره هخامنشي « آرشتي » ( Arshti ) نام داشت و آن بر 2 گونه بود : نيزه هاي بلند و نيزه هاي كوتاه

نيزه هاي بلند را سواران گران جنگ افزار و سربازاني كه سپرهاي نيي داشتند به كار مي بردند و پيادگان چون مي بايست از نزديك با دشمن پيكار كنند نيزه هاي كوتاه داشتند . سر نيزه ها در نقش بر جسته هاي تخت جمشيد بر 2 گونه نشان داده شده است :

سر نيزه هاي پهن به شكل برگ درخت به

و سر نيزه هاي باريك به شكل برگ بيد

ميله نيزه ها كه گاهي چوبين و گاهي نيز فلزي بود ، به گوي يا سيبي فلزي پايان مي يافت كه در سربازان جاويدان نيزه ي 1000 تن داراي گويهاي زرين و 9000 تن داراي گويهاي سيمين بود .

هرودوت و گزنفون از نيزه هاي كوتاهي به درازي 6 تا 7 پا نام مي برند كه از چوب آلبالو ( Kornel ) ساخته مي شده و ويژه پيادگان هخامنشي بوده است . در كاوشها از سر نيزه هاي مفرغي اين گونه نيزه ها به فراواني به دست آمده است . سربازان در حال ايستاده چنانكه پيش از اين هم گفته شده است نيزه ها را با 2 دست در جلو نگاه مي داشتند و گوي نيزه را روي انگشتان پاي خود مي گذاشتند . ليك به هنگام جنگ معمولا نيزه را با دست راست در زير بغل و امتداد بازوي خود گرفته آن را با فشار و زور هر چه بيشتر در سينه و پهلوي دشمن فرو مي بردند و گاهي نيز مانند زوبين آن را به سوي دشمن پرتاب مي كردند .

تبر

تبر يا بهتر بگوييم تبر زين كه در جنگ به كار برده مي شد ، بنا به نوشته گزنفون و « استرابون » يكي از جنگ افزار هاي پيادگان ارتش هخامنشي بوده است ، ليك هرودوت در بر شمردن جنگ افزارهاي پارسيان نامي از آن نمي برد و تنها از تبري به نام « ساگاريس » ( Sagaris ) ياد مي كند كه از جنگ افزارهاي ويژه سكاها بوده است و جاي شگفتي است كه تا كنون تبرزيني در گوركانهاي سكايي به دست نيامده است . بهترين نمونه تبرزينهاي روزگار هخامنشي ، در تخت جمشيد در دست جاندار ( اسلحه دار ) شاهنشاه هخامنشي ديده مي شود كه داراي سر تبري است مفرغي 2 سويه كه در يك سو به شكل كله مرغابي است كه تيغه تبر را در ميان منقار خود گرفته است و در سوي ديگر داراي « سندانچه يي » است كه انتهاي آن به شكل هلال ماه با 2 نيش برنده در آمده است و دستگيره چوب تبر را براي آنكه بهتر و استوارتر گرفته شود آج داده اند . نمونه هاي مفرغي اين گونه تبرها در كاوشهاي باستان شناسي به دست آمده و اينك چند تايي از آنها را در موزه « ايران باستان » مي توان ديد .

زوبين

زوبين نيز يكي از جنگ افزارهاي ايرانيانست و يونانيان آن را از ايرانيان گرفته ( Javelin ) ناميده اند . زوبين يا « ژوبين » به نظر برخي رويه ديگري از « چوبين » است ( نيزه كوتاهي بوده به درازاي 1 متر كه از شاخه هاي درخت خرما يا ني هاي ستبر و بند بند خيزران و يا بنا به نوشته گزنفون : از چوب « پستنك » ( غبيرا ) ساخته مي شد و نوكي از مفرغ يا آهن داشت . زوبين را به 2 گونه به سوي دشمن يا آماج پرتاب مي كردند :

يكي ميان زوبين را به طور افقي در دست گرفته با نيرو و زور بسيار به سوي آماج پرتاب مي كردند .و يا از ته چوب آن گرفته با آماج گيري دقيق به تندي از بالا به پايين آورده در برابر نشانه رها مي ساختند و زوبين به تندي به سوي آماج راه افتاده در آن فرو مي رفت . زوبين هم در جنگ و هم در هنگام شكار به كار مي رفت و از آن هم سواره ها و هم پياده ها يكسان بهره مي گرفتند و جنگ افزار بسيار سودمند و موثري بود زيرا به يك پرتاب ، دشمن را از پاي در مي آورد . برخي از سواران ايراني مي توانستند آن را تا 600 متر به آماج نشانه روند . هر سوار هخامنشي همواره 2 زوبين با خود داشت تا چون يكي را به نشانه پرتاب كرد ، با زوبين ديگر از نزديك با دشمن بجنگد .

 كتاره ها

در روزگار هخامنشيان هنوز در ايران شمشير يعني جنگ افزار تيغه دار بلند به كار نمي رفت و كتاره هاي هخامنشي كوتاه بود و درازاي آنها از كلاهك دسته ( قبضه ) تا ته نيام از 40 يا 50 سانتيمتر بيشتر نبود . مادها و پارسيان اگر جنگ افزارهاي ديگرشان مانند هم بود ، شكل كتاره هايشان فرق داشت و بدينسان در ارتش هخامنشي 2 گونه كتاره به كار مي رفت :

كتاره مادی

كتاره پارسي

كتاره مادي :

كتاره مادي كه نام ايراني آن را به گونه هاي « آكيناكس » ( Akinaccs ) و « آكي نانس »( Akinanes ) نوشته اند كه شمشير كوتاه و نيام داري بود كه با بند ويژه يي از كمر آويخته مي شد و داراي دسته يا قبضه يي آج دار با كلاهك تيغه يي شياردار و نوك تيز بود . در يك سوي دهانه نيام كتاره مادي يك برآمدگي فلزي وجود داشته كه داراي مدبري بود و با آن كتاره از « وربند » ويژه كتاره آويخته مي شد . نيام كتاره از چوبهاي نازك و روكش هاي پوستي با بخشها و آرايشهاي فلزي ساخته مي شد و ته نيام داراي آرايشي ساده شده و پيچيده يي به شكل سر گاو يا شير يا بز كوهي بود و براي جلوگيري از مزاحمت نوك نيام آن را به شكل گرد و منحني در مي آوردند . در بالاي ته نيام تسمه يي چرمي به دور نيام بافته مي شد كه از يك سو به شكل حلقه يا مادگي و از سوي ديگر به شكل بندي بود كه سر آن را از مهره فلزي گزرانيده ، گره مي زدند و پس از آويختن كتاره از پهلوي راست ، اين تسمه چرمي را يك بار به دور پا پيچيده سر تكمه دار آن را درون حلقه مي گذرانيدند و بدينسان از حركت هاي نا به جاي كتاره به هنگام سواري و تلوتلو خوردن آن به هنگام راه رفتن جلو مي گرفتند . كتاره هاي مادي داراي كمربند يا « وربند » ويژه يي بود ، يعني مادي ها گذشته از كمربند خود ، كمربندي نيز براي آويختن كتاره ، به دور كمر خود مي بستند كه 2 سر آن داراي مادگي و تكمه بر جسته گردي بود . چنانكه پيش از اين هم نوشته ايم ، شاهنشاهان هخامنشي چونت هنگام جنگ جامه مادي مي پوشيدند بناچار كتاره مادي به كمر مي آويختند ، از اين روست كه ديده مي شود در پشت سر « داريوش » يا « خشايارشا » در سنگ نگاره هاي تخت جمشيد ، جاندار ( اسلحه دار ) شاهنشاه كه كتاره ويژه شاهنشاه را از كمر آويخته است داراي كتاره مادي است نه پارسي . كتاره هاي مادي از ديده شكل خود به كتاره هاي سكايي بسيار مانند است و به طور كلي در سنگ نگاره هاي تخت جمشيد ديده مي شود كه مرمان و تيره هاي شمالي شاهنشاهي هخامنشي همه از اين گونه كتاره ها بر كمر آويخته اند و شايد بتوان گفت كه شكل آن را در زمان بسيار دور از همديگر گرفته اند . نمونه هاي چندي از تيغه و نيام زرين اينگونه كتاره ها در كاوشهاي باستان شناسي به دست آمده است كه چگونگي ساخت و آرايشهاي آن را به خوبي نشان مي دهد .

كتاره پارسي

كتاره پارسي بر خلاف كتاره مادي كه داراي « وربند » و « مدبر » بوده و از كمر در پهلوي راست آويخته مي شد با نيام ويژه خود در پيش سينه و روي شكم در لاي كمربند چرمي قرار مي گرفت . شكل كتاره پارسيها با كتاره مادي بسيار فرق داشت و به سبب طرز حملش داراي نيامي به شكل ويژه يي بود . شكل كلاهك دسته كتاره پارسي با مادي فرق داشت و اگر آن چه را كه در سنگ نگاره هاي تخت جمشيد نشان داده شده است كاملا حقيقي بدانيم بايد بپذيريم كه در دست گرفتن و فرود آوردن چنين كتاره اي بر دشمن خالي از اشكال نبوده است ، زيرا كلاهك دسته كتاره كه مطابق پهناي تيغه آن قرار دارد ، به هنگام فرود آوردن كتاره به سختي مزاحم مچ دست بوده است مگر اينكه بپذيريم سنگ تراشان كلاهك دسته كتاره را بيش از اندازه بزرگ و نوك تيز ساخته اند . كتاره پارسي چون حلقه و مدبر و وربند ويژه يي نداشت و همچون خنجرهاي كردي در لاي كمربند قرار مي گرفت و از جايي آويخته نمي شد از اين رو براي اينكه به هنگام راه رفتن و كشش و كوشش خود كتاره يا نيام آن از لاي كمربند لغزيده و به پايين نيافتد در دهانه نيام داراي زايده و برآمدگي نيش دار و بزرگي بود كه از فرو افتادن كتاره جلوگيري مي كرد ، ليك خود آن با بزرگي و نيشهايي كه داشت براي دارنده كتاره رنج آور بود و رويهم رفته بايد گفت كه كمي و نارساييهاي كتاره پارسي و نداشتن وربند و نياويختن آن از كمر و قرار گرفتن چنين كتاره يي با چنان زايده هاي بزرگ در روي سينه و بالاي شكم آن را از حالت يك جنگ افزار سودمند بيرون مي آورد .

كمند

بازپسين جنگ افزار دوران هخامنشي كمند است و آن ريسمان بلندي بود كه يك سر آن را « بفتراك » اسب مي بستند و سر ديگر را حلقه بزرگي ساخته به سوي دشمن يا جانوري كه مي خواستند شكار كنند مي انداختند و با كشيدن ريسمان حلقه تنگ تر شده ، دشمن يا شكار را گرفتار مي كرد .

هرودوت در تاريخ خود در بر شمردن سپاهيان گوناگون ارتش خشايارشا از گروهي نام مي برد كه از سرزمين ( هيرمند ) « سيستان » آمده بودند و مي نويسد :

« مردمي شبان پيشه اند و با پارسيان هم نژاد و هم زبانند ، اينان 8000 سوار براي پيكار با دشمن فرستاده بودند ، كلاه خود پولادي يا آهني ندارند ، جنگ افزارشان تنها كارد است و بس و ديگر ريسماني دارند كه از تسمه هاي چرمي بافته شده است و در جنگ همين كه به هم نبرد خود نزديك شوند كمند را حلقه كرده به سوي اسب يا خود او مي اندازند و با فشار به سوي خود مي كشند ، تا در خم كمند مانده جان سپارد » .

موسيقي رزمي

اگر چه در نوشته ها و تاريخ هاي باستاني مستقيما درباره بودن موسيقي رزمي در دوره هخامنشي نوشته شده است ، ليك چون در چندين جا آمده كه لشكريان سرودهاي رزمي خوانده با گامهاي مساوي و شمرده راه مي رفته اند ، پيداست كه موسيقي رزمي نيز داشته اند ، زيرا خواندن سرود دسته جمعي و راه رفتن سپاهيان با گامهاي مساوي جز با موسيقي نشدني است . گزنفون در كتاب « كوروشنامه » مي نويسد :

« كورش هنگام تاخت به لشكر آشور بنا به عادت خود ، سرودي آغاز كرد كه سپاهيان با صداي بلند و با پاسداري و ادب بسيار دنبال آن را مي خواندند و چون سرود به پايان رسيد آزاد مردان با گامهاي مساوي و با سامان تمام به راه افتادند » . درباره به كار بردن شيپور در ميدانهاي جنگ و كارزار نوشته هايي به شرح زير در همين نامه آمده است :

« كورش فرمان داد همه بار و بنه خود را گرد آورند و سپس همين كه شيپور آماده باش را شنيدند در جاهايي كه معين شده بود بايستند » . در جاي ديگر مي نويسد :

« كورش براي حركت سپاهيان خود دستور داد كه صداي شيپور نشانه آغاز راه پيمايي خواهد بود و همين كه صداي شيپور بلند شد بايد همه سربازان آماده باشند و راه بيفتند » . سپس چند سطر پايينتر مي افزايد :

« ... در نيمه شب كه صداي شيپور كوچ بلند شد ، كورش سردار سپاه را فرمان داد تا با همراهان خود در پيشاپيش رده سپاهيان جاي گيرد . سپس كورش گفت همين كه به جاي مقصود رسيدم و تاخت 2 سپاه به همديگر نزديك شد سرود جنگي را مي خوانم و شما بيدرنگ پاسخ مرا بدهيد . هنگام تاخت آوردن بر دشمن كورش چنانكه سپرده بود ، سرود جنگ را آغاز كرد و سپاهيان همگي با وي هم آواز شدند » . در كاوشهايي كه در تخت جمشيد انجام گرفته ، در بالاي آرامگاه اردشير سوم پادشاه هخامنشي يك شيپور بلند يا بهتر بگوييم ( كرنايي ) به دست آمده است كه اينك در موزه تخت جمشيد نگاهداري مي شود . بلندي اين شيپور 1/20 متر و قطر دهانه آن 50 سانتيمتر و قطر لوله اش در جايي كه باريك تر گرديده 5 سانتيمتر است . خوشبختانه همين كه تنها نمونه ، بودن موسيقي رزمي را در دوره هخامنشيان ثابت كرده ، نوشته تاريخ نويسان را استوار مي دارد .

درفشهاي ارتش هخامنشي

در دوره هخامنشي در ارتش ايران چند گونه درفش به كار مي رفته است :

نخست درفش ملت هاي گوناگون شاهنشاهي كه بي گمان به تناسب باورها و كيش و فرهنگشان شكلها و نشانه هاي ويژه يي داشته است . « كرتيوس روفوس » تاريخ نويس رومي در گزارش جنگ « داريوش سوم » و « الكساندر مقدوني » مي نويسد :

« هر ملت در زير درفش خود حركت مي كرد » .

دوم درفشهاي فرماندهان و شاهان محلي كه هر كدام درفش ويژه يي براي خود داشته اند .

گزنفون درباره درفش فرماندهان ارتش كورش بزرگ نوشته است كه :

« هر يك از چادرهاي فرماندهان براي شناخته شدن درفش ويژه يي دارد . همچنانكه خدمتگزاران با هوش ، خانه هاي شهر نشينان و به ويژه سرشناسان را مي شناسند ، كاركنان كورش هم چادرها و درفشهاي سرداران را مي شناختند . اگر كورش كسي را مي خواست ، خدمتگاران ناچار نبودند در جستجوي چادر او برآيند ، بلكه يكسره از كوتاه ترين راه به چادر او مي رفتند » .

باز وي در جاي ديگر درباره اين گونه درفشهاي ارتشي مي نويسد :

« هر دسته يي از گروهان درفشي داشت كه به دست « اسكوفور » ( Skeuphore ) بود » . ليك با افسوس بايد گفت كه هيچ يك از تاريخ نويسان از چگونگي و نشانه ها و پيكره هاي اين درفش ها سخني به ميان نياورده اند و دانسته نيست اين درفشها چه شكلي داشته اند و نشانه هاي روي آنها چه بوده است . گذشته از اينها از نوشته هاي هرودوت و گزنفون پيداست كه شاهنشاهان نيز درفش ويژه يي براي خود و مقام سلطنت داشته اند كه همواره هنگام برآمدن بر اورنگ شاهنشاهي و يا در ميدان سپاهيان در پشت سر آنان برافراشته مي شده است . گزنفون در كورشنامه ( كتاب 7 بند 1 ) در داستان لشكر كشي كورش به بابل درباره اين درفش مي نويسد :

« كورش به آنان ( به سربازان ) سفارش كرد كه چشم بر درفش دوخته با گامهاي يكسان و شمرده راه روند . درفش كورش شاهيني بود زرين با بالهاي گشوده كه آن را بر نيزه يي بلند بر افراشته بودند » و سپس افزوده است :

« درفش شاهنشاهان ايران هنوز هم بدين سان است » . باز « همو » در كتاب ديگر ( بازگشت 10000يوناني ) در داستان نبرد كورش كهين با برادرش اردشير دوم هخامنشي كه خود گزنفون نيز در جزو فرماندهان سپاهيان مزدور يوناني كورش بوده است مي نويسد :

« روي تپه به اندازه يي سوار گرد آمده بود كه يونانيان نتوانستند بدانند در آنجا چه مي شود ، ليك همين اندازه دانستند كه درفش شاهنشاه شاهيني بود زرين با بالهاي گشوده كه بر نوك نيزه يي قرار گرفته بود » .

« كورتيوس روفوس » باز در داستان داريوش سوم و « الكساندر » مي نويسد :

« نخست در پيشاپيش سپاه ايران آتشدان نمودار شد و از پي آن « مغان » سرود خوانان در آمدند ، پشت سر آنان 365 جوان با جامه هاي ارغواني و پشت سر آنان گردونه يي با تنديسه ( مجسمه ) هاي خدايان كه از زر ساخته شده و مالبندش به گوهر آراسته بود و همچنين تنديسه ديگر كه نماينده نياگان بود در آن مي درخشيد و ميان شاهيني شهپر گشوده زرين برافراشته بودند » . اگر چه از اين نوشته ها دانسته مي شود كه درفش ويژه شاهنشاهان هخامنشي داراي نشانه يا شكل شاهيني شهپر گشوده بوده كه بر سر نيزه يي قرار داشته است ، ليك از چگونگي خود شكل درفش و اين كه آيا پيكر شاهين بر روي پوست يا پارچه يا چيز ديگر قرار مي گرفته يا خود به تنهايي همچون تنديسه يي بر سر نيزه آويخته بوده است مطلبي به دست نمي آيد . از سوي ديگر اگر در اين باره تاريخ نويسان آگاهي هايي به دست نمي دهند ، خوشبختانه 2 اثر باستاني يكي از يونان و ديگري از روم اين كمبود را جبران مي كنند . نخستين اثر جامي است گلي ساخت يونان كه اكنون در موزه « لوور » پاريس نگاهداري مي شود . در دوران اين جام پيكره پيكار يك تن سرباز گران افزار يوناني با درفشدار لشكر ايران نگاشته شده كه پيداست موضوع آن از انديشه حماسي و كينه جويانه يونانيان آب خورده است . در اين جام درفشدار سپاه ايران كه جامه مادي پوشيده است از زخمي كه از شمشير سرباز يوناني خورده بر روي زمين افتاده و سپر يا كمانش به سويي پرتاب شده و بخشي از كماندان او نيز كه مانند كماندانهاي نقش شده در تخت جمشيد است پيداست . درفشدار ايراني با آنكه بر زمين افتاده است ليك بنابر باياهاي سربازي هنوز چوب درفش را رها نكرده كوشيده است آن را هم چنان افراشته نگاه دارد . سرباز يوناني كه در بالاي سر او ايستاده است زخمي ديگر بر او بزند . در كناره اين جام به خط يوناني نوشته شده كه « دورس » ( Doures ) اين را كشيده است » و چنانكه از داستان آن پيداست يادگار زمان جنگهاي ايران و يونانست . آنچه در پيكره اين جام مورد توجه است شكل و چگونگي درفش سرباز ايراني است كه مربعي است از چرم يا پارچه يا فلز كه 2 وتر آن را به چهار سه بر ( مثلث ) تقسيم كرده است و سه برها 2 به 2 از گوشه هاي مياني به هم چسبيده است 2 تا سفيد و 2 تاي ديگر تيره رنگ است . اين درفش از پشت به چوب يا ميله درفش چسبيده و گويا داراي 2 رويه بوده و پشت و روي درفش را همسان نشان مي داده است ، زيرا در اين پيكره رويه ديگر از زير آن پيداست .

دومين اثر و مدرك باستاني درباره چگونگي درفش شاهنشاهان هخامنشي ، موزاييك رنگيني است كه در كف تالاري در «‌كاسادل فائونو » واقع در شهر پمپئي ايتاليا كه به سال 79 ميلادي بر اثر آتش فشاني كوه « وزو » در زير خاك و خاكستر پوشيده شده بود ، به دست آمده است . اين پيكره كه هم اكنون در موزه ملي « ناپل » نگاهداري مي شود به گفته باستان شناسان گوشه يي از جنگ داريوش سوم و الكساندر مقدوني را در « ايسوس » نشان مي دهد . در اين پيكره نيز درفش شاهنشاه هخامنشي ( افسوس بخشي از موزاييك ها ريخته است ) به شكل صفحه 4 بري است كه بر سر نيزه يي كه پيكانش از پشت پيداست آويخته است . درفش داراي كناره يي است به رنگ سرخ نزديك به قهوه يي كه شايد در آغاز آبي يا ارغواني بوده است و در ميان آن پيكر شاهين زريني نگاشته شده يا دوخته بوده است . همانندي شكل درفش هخامنشي در اين 2 مدرك باستاني و تطبيق پيكره درفش موزاييك پمپئيبا نوشته هاي تاريخ نويسان ما را بي گمان مي سازد كه درفش شاهنشاهان جز چنين شكل و پيكري نداشته است . ليك آنچه از نوشته ها و پيكره ها در اينجا ياد كرديم همه بيرون از كشور ايران و بر پايه آگاهي هاي بيگانگان بود و تا كنون مدركي در اين باره از سرزمين ايران و آثار ايراني ، از سوي دانشمندان و باستان شناسان نشان داده نشده است . خوشبختانه نويسنده اين سطور با بررسي دقيق سنگ نگاره هاي تخت جمشيد و ريز بيني در آثار ديگر آن دوران توانست براي نخستين بار مدرك نوين ديگري از خود آثار ايراني به دست آورد كه در اينجا به كوتاهي آن را شرح مي دهد :

« بي گمان خواننده هاي اين وبلاگ كم و بيش با آثار تخت جمشيد و سنگ نگاره هاي آن آشنايي دارند و مي دانند كه سنگ نگاره بارگاه داريوش بزرگ كه در آن يكي از بزرگان ماد به شاهنشاه گزارش مي دهد ، 4 بار در بالاي ديواره در گاهي هاي تالار 100 ستون و 2 بار به اندازه بزرگ تردر سنگ نگاره هاي گنجينه تخت جمشيد نشان داده شده است ، نگاشتن و تكرار موضوع اين سنگ نگاره شايد اشاره به يك داستان مهم تاريخي است كه هنوز چگونگي آن بر ما روشن نيست . در اين سنگ نگاره چگونگي نشستن شاهنشاه هخامنشي بر اورنگ شهرياري و باريافتن به طرز روشن و با شكوهي نشان داده شده است . ليك آن بخشي از اين سنگ نگاره كه مورد بحث ماست 2 سربازي است كه در پشت سر شاهنشاه بيرون از سايبان تخت ، نيزه به دست ايستاده اند ( در سنگ نگاره هاي تالار 100 ستون تنها يك سرباز است ) . در اين سنگ نگاره ها اگر امتداد نيزه نخستين سرباز را به دقت بررسي كنيم به يك « سطحه 4 بر » برجسته يي برخورد خواهيم كرد كه يك بر آن در امتداد ديرك سايه بان و چسبيده به آنست و بر ديگر بالاي سر سرباز و بر زيرين آن هم نيزه دست سرباز را قطع كرده است و برجستگي رويه 4 بر از متن سنگ به اندازه يي است كه سايه يي در سنگ پديد آورده است . كساني از باستان شناسان كه تا كنون درباره اين سنگ نگاره مطلبي نوشته اند و گاهي به شرح جزئيات آن نيز پرداخته اند هيچ كدام به اين گوشه ازين پيكره سنگي توجهي نكرده و از آن به طور سطحي گذشته اند . اگر هم كساني مانند « پرفسور اشميت » دقتي به كار برده اند آن را به درستي در نيافته و آن را نقشي « مشكوك » ناميده اند . اكنون اگر با به ديده گرفتن نوشته ها و نقشهاي يوناني و رومي كه پيشتر از آنها ياد كرديم دوباره در پيرامون اين گوشه در سنگ نگاره بررسي كنيم خواهيم دريافت كه يكي از سربازان ، درفشدار درفش شاهنشاهي است و آنچه در دست خود گرفته است نيزه يا چوب درفش 4 بري است كه شكل آن در هر 5 سنگ نگاره سالم آشكارا ديده مي شود . در سنگ نگاره تالار 100 ستون دور صفحه مربع يا مستطيل درفش را با خطي گود و يا اندكي برجسته نشان داده اند و نيز پشت درفش ، يعني سمتي كه ميله درفش در آن قرار دارد پيداست در حاليكه در سنگ نگاره بزرگتر برجستگي درفش بيشتر و بهتر نمايان شده است . در اين نگاره ها در روي ميله درفش جز پرده يا صفحه 4 بر ساده و بي آرايش ، چيزديگري ديده نمي شود و دانسته نيست پيكره روي درفش و آرايش كناره هاي آن چگونه است . ليك اگر بدانيم كه بسياري از سنگ نگاره ها و ديوارهاي تخت جمشيد به هنگام آبادي رنگين بوده و نقش نگار پيكره ها و آرايش هاي آنها با رنگ هاي گوناگون نمايانده مي شده است آنگاه مي توانيم گمان بريم كه در اين درفش نيز نگاره ها با رنگ نشان داده شده بود كه با گذشت زمان رنگها و از آن جز صفحه يي ساده چيزي بر جاي نمانده است . نويسنده بر آن است كه صفحه 4 بري از لايه خمير لاجورد كه در سال 1327 ه . ش در كاخ آپادانا در تخت جمشيد به دست آمده است و در روي آن پيكره شاهين بال و چنگال گشوده يي كنده گري شده و كناره هاي آن با 3 گوش هايي به رنگ سبز و سفيد و سرخ آرايش يافته است . نمونه كوچكي از درفش شاهنشاهي هخامنشيان است و آنچه اين نظر را استوار مي دارد گذشته از همانندي نگاره آن با گفته هاي تاريخ نويسان ، بودن 2 روزنه كوچك در بالا و پايين آنست كه گمان مي رود براي كوبيدن به ديوار بوده و نيزه يي هم به اندازه آن در پپشتش قرار مي گرفته است . اين درفش بر بنياد كيش هخامنشيان پديد آورده شده و يك پيكره نمادي « سمبليك » است كه از مفهوم و معناي آن در جاي ديگر خواهيم نوشت . از سوي ديگر مدارك باستاني كه ياد آنها در اينجا بي جاست نشان مي دهد كه اين گونه درفش ها چنانكه پيش از هخامنشيان در ايران به كار برده مي شد ، پس از بر افتادن آنان نيز از ميان نرفته و در خاندان هاي شاهي ديگر نيز معمول بوده است . همچنين دليلهايي هست كه شكل و پيكره درفش هخامنشيان كه به وسيله جانشينان الكساندر مقدوني و رومي ها تقليد گرديده بود ، سپس با دست آنان در ميان مردمان ديگر اروپا نيز پراكنده شده رواج گرفت . چنانكه تا روزگار ما نشان هاي دولتهاي « پروس » و « روس » و « اتريش » و « لهستان » و « فرانسه » و « امريكا » با اندكي اختلاف همان نگاره درفش هخامنشيان بوده و هست .

اردوگاه

گزنفون در كتاب 8 فصل 5 كورشنامه درباره اردوگاه ارتش هخامنشي مي نويسد :

« كورش فرمود چادر او را چنان بر پا دارند كه در آن رو به آفتاب تابان باشد و فاصله خود را از چادر نيزه داران معين كرد . سپس چادر چادر نانواها را از دست راست و چادر آشپزها را از سمت چپ قرار داد و فرمان داد كه اسبها را در سوي راست و چارپايان را در سوي چپ جا دهند ... چادر كورش را در ميان اردوگاه بر پا مي داشتند زيرا آنجا بيش از هر جاي ديگر نگهباني مي شد . در پيرامون چادر او چادرهاي دوستان نزديك او بود ، پس از اينها چادرهاي سوارگان و ارابه رانها را دايره وار مي زدند ... سپاهيان سبك جنگ افزار در سوي راست و سواره نظام سوي چپ چادر شاه چادر مي زدند . از كمانداران برخي در سر رده سواران و برخي در دنبال آنان چادر هاي خود را بر پا مي كردند . سپاهيان گران جنگ افزار آناني كه سپرهاي بزرگ داشتند همچون ديواري اردو را در ميان خود مي گرفتند تا به هنگام نياز ، سواره نظام فرصت يابد جنگ افزارهاي خود را بر گيرد . هر يك از چادرهاي فرماندهان براي شناخته شدن درفش ويژه يي داشت و چنانكه خدمتگزاران با هوش بسياري از خانه هاي شهرنشينان به ويژه شهر شناسان شهر را مي شناسند ، خدمتكاران كورش نيز چادرها و درفشهاي فرماندهان و سرداران بزرگ را مي شناختند و اگر كورش كسي را مي خواست ناچار نبود در جستجوي چادر او برآيند بلكه يكسره از كوتاه ترين راه به چادر او در مي آمدند . كورش در راه پيمايي لشكريان ترتيب هاي گوناگون مقرر مي داشت ، ليك در اردوگاه بيشتر اين ترتيب و ساماني را كه يادآوري كردم نگاه مي داشت » .

سان ديدن سپاهيان

گزنفون در كتاب « اكونوميك » در بخش 4 درباره سان ديدن سپاهيان هخامنشي مي نويسد :

« شاه نيرو و سپاهيان مزدور را كه بايد كاملا مسلح باشند همه ساله سان مي ديد هنگام سان جز پادگانهاي دژها ، همه سپاهيان در جايي گرد مي آيند ، شاه لشكرياني را كه به پايتخت نزديك هستند ، خود سان مي بيند ، ليك سپاهيان دور از پايتخت را فرستادگان او سان مي بينند . از سرداران و سركرده ها آنكه سپاهيانش كامل و جنگ افزار و اسبهايشان خوب باشد ، پايگاه بلند تري مي يابد و ارمغان هاي گرانبها دريافت سخت به سزاي خود مي رسند و از سر كردگي مي افتند و كسان ديگري به جاي آنان معين مي شوند ... » .

چگونگي شمارش لشكريان

در ارتش هخامنشي به هنگام لشكركشي اگر شماره سپاهيان اندك بود ، هر يك از فرماندهان خود آنان را شمرده و شماره شان را گزارش مي داد ، ليك اگر شماره سپاهيان فراوان بود آنان را بدين سان كه هرودوت در كتاب ( 7 بند 60 ) آورده مي شمردند :

« خشايارشا به شمردن سپاهيان پرداخت ، نمي توانم بگويم كه هر كدام از تيره ها چند تن سپاهي داده بود ، زيرا كسي در اين باره آگاهي ندارد ، با اين همه نيروي زميني به 1700000 تن مي رسيد ( ؟! ) شمردن سپاهيان چنين بود كه نخست 10000 تن از سربازان را در يك جا گرد آورده ، آنان را در پهلو و نزديك هم نگاه داشتند و سپس دور آنان را خطي كشيدند ، پس از آن سپاهيان را از خط بيرون كرده ديواري روي خط ساختند ، بلندي اين ديوار تا ناف يك سپاهي مي رسيد ، هنگامي كه ديوار آماده شد ، درون اين 4 ديواري را گروه گروه از لشكريان پر و خالي كردند تا همه آنان از آن جا گذشتند و شماره سپاهيان بدين سان دانسته شد ...